«Οι Οροφές των Πόλεων Μπορούν να Μεταμορφωθούν σε Πράσινους και Συμπεριληπτικούς Χώρους Ζωής», Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νάτια Χαραλάμπους, Αρχιτέκτονας και Ερευνήτρια στον Τομέα της Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης

Η Νάτια Χαραλάμπους, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Τμήματος Αρχιτεκτονικής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου, αρχιτέκτονας και ερευνήτρια στον τομέα της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης δίνει συνέντευξη και μας μιλά για το νέο ευρωπαϊκό έργο Active RoofTops South Europe (aRTes), το όρομα του, τις φιλοδοξίες του και για το πώς μπορούν οι «ανεκμετάλλευτες οροφές» να μετατραπούν σε κόμβους πράσινης μετάβασης και κοινωνικής συνοχής.

Πώς φαντάζεστε τις πόλεις του μέλλοντος;  

Το νέο ευρωπαϊκό έργο Active RoofTops South Europe (aRTes), στο οποίο συμμετέχει ενεργά το Πανεπιστήμιο Κύπρου, φιλοδοξεί να μεταμορφώσει τις αστικές οροφές σε ζωντανούς, πράσινους και κοινωνικά συμπεριληπτικούς χώρους. Συντονίστρια του έργου για την Κύπρο είναι η Νάτια Χαραλάμπους, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, αρχιτέκτονας και ερευνήτρια στον τομέα της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης. Με την ομάδα της, συμβάλλει στον σχεδιασμό λύσεων που συνδυάζουν πράσινες υποδομές, ψηφιακή καινοτομία και ενεργό συμμετοχή των πολιτών. Το έργο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω της σύμπραξης Driving Urban Transitions, και συμμετέχει μια κοινοπραξία με συνολικά οκτώ βασικούς εταίρους και πέντε συνεργαζόμενους εταίρους από έξι χώρες (Ισπανία, Πορτογαλία, Γαλλία, Ιταλία, Ελλάδα και Κύπρος), μεταξύ των οποίων πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα, δήμοι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. 

Κυρία Χαραλάμπους, πείτε μας λίγα λόγια για το έργο aRTes. Ποιο είναι το βασικό του όραμα και τι φιλοδοξεί να πετύχει σε ευρωπαϊκό επίπεδο; 

Το έργο Active RoofTops South Europe (aRTes) φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο των αστικών οροφών, μετατρέποντάς τες σε κόμβους πράσινης μετάβασης, κοινωνικής συνοχής και ενεργειακής αυτάρκειας. Το όραμά μας είναι να αξιοποιήσουμε τους συχνά παραμελημένους αυτούς χώρους για να προσφέρουμε λύσεις που ανταποκρίνονται στην κλιματική κρίση, στην ανάγκη για συμμετοχικό δημόσιο χώρο και στην ενεργειακή μετάβαση. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το έργο επιδιώκει να αναπτύξει ένα προσαρμόσιμο πλαίσιο δράσης - με φυσικές και ψηφιακές λύσεις, όπως φωτοβολταϊκές πέργκολες, αρθρωτά υπερυψωμένα δάπεδα, drone-ready επιφάνειες και συμμετοχικές πλατφόρμες αστικής παραγωγής. Οι οκτώ πυλώνες καινοτομίας καινοτομίας του έργου ενσωματώνουν τεχνολογικές και κοινωνικές καινοτομίες, από τον συν-σχεδιασμό με πολίτες και την αξιολόγηση κοινωνικών δεικτών μέχρι την ενσωμάτωση λύσεων κυκλικής οικονομίας, βιώσιμων μεταφορών και αστικής καλλιέργειας. Στόχος μας είναι να δημιουργήσουμε έναν νέο τρόπο σκέψης γύρω από το τι σημαίνει «βιώσιμη στέγη» στη Μεσόγειο και να εμπνεύσουμε μια νέα γενιά σχεδιαστών, πολιτών και πολιτικών. 

Τι σας ενέπνευσε προσωπικά να εμπλακείτε σε αυτό το έργο και ποιος είναι ο ρόλος της ομάδας σας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου; 

Το aRTes ευθυγραμμίζεται πλήρως με τη δική μου ερευνητική δέσμευση για παραγωγή επιστημονικής γνώσης με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο. Στο εργαστήριο Society and Urban Form (SURF) του Πανεπιστημίου Κύπρου αναπτύσσουμε εργαλεία χωρικής ανάλυσης βασισμένα σε δεδομένα με στόχο να ενισχύσουμε τον τεκμηριωμένο σχεδιασμό, και να τα καταστήσουμε προσβάσιμα σε μη ακαδημαϊκούς φορείς, επαγγελματίες και πολίτες. Βάσει όλων των ερευνητικών μας δραστηριοτήτων είναι η πεποίθηση ότι η έρευνα δεν πρέπει να μένει στο ακαδημαϊκό επίπεδο αλλά να συνδιαμορφώνεται με την κοινωνία και να συμβάλλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων. Η ομάδα μας - αποτελούμενη από τους/τις Ilaria Geddes, Μιχάλη Ψαρρά, Στέλλα Σωτηρίου, Ιάκωβο Λοΐζου, Βερόνικα Αντωνίου, Riccardo Urbano, Raquel Guerra Aragones και Larissa Ribeiro Cunha – ηγείται σημαντικών δράσεων του έργου, όπως είναι η αποτύπωση του θεσμικού και καινονιστικού πλαισίου στην Κύπρο αλλά και στις υπόλοιπες χώρες που συμμετέχουν στο έργο (Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Ελλάδα). Ασχολείται, επίσης, με  την ανάπτυξη εργαλείων και μεθοδολογιών για τον συμμετοχικό σχεδιασμό και την αξιολόγηση της εφικτότητας των παρεμβάσεων. Παράλληλα, συμβάλλουμε στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων χωρικής ανάλυσης και σχεδιαστικής υποστήριξης, με στόχο την ευρύτερη εφαρμογή των λύσεων. 

Πώς μπορούν οι «ανεκμετάλλευτες οροφές» να μετατραπούν σε κόμβους πράσινης μετάβασης και κοινωνικής συνοχής; 

Οι οροφές έχουν τεράστιο δυναμικό: από φυτεμένες επιφάνειες που μειώνουν το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας και συμβάλλουν στη διαχείριση ομβρίων, μέχρι ενεργειακά συστήματα, αστική γεωργία, ή χώρους κοινωνικής συνάντησης και πολιτιστικής έκφρασης. Με τις κατάλληλες υποδομές, σχεδιασμό και συμμετοχή της κοινότητας, μπορούν να γίνουν βιώσιμοι και συμπεριληπτικοί μικρόκοσμοι μέσα στην πόλη – εστίες συνύπαρξης, δημιουργίας και αστικής ανθεκτικότητας. Το aRTes προσεγγίζει τις στέγες ως χώρους που μπορούν να φιλοξενήσουν πολυλειτουργικές υποδομές, συνδυάζοντας τεχνολογική και κοινωνική καινοτομία. Μέσω καινοτομιών όπως είναι οι φωτοβολταϊκές πέργκολες, τα υπερυψωμένα δάπεδα, τα πράσινα στοιχεία και οι διανομείς με drones, αλλά και μέσω συμμετοχικών εργαλείων σχεδιασμού και πλαισίων αξιολόγησης κοινωνικού οφέλους, οι στέγες μετατρέπονται σε ενεργά τμήματα του αστικού ιστού, προσαρμοσμένα στις τοπικές ανάγκες και συνθήκες. Στην ουσία, το aRTes βλέπει τις οροφές όχι ως περιθώρια, αλλά ως νέους, υβριδικούς χώρους κοινής ωφελείας που μπορούν να δώσουν νέο νόημα στη σχέση μας με την πόλη και το περιβάλλον. 

Η Λευκωσία είναι μία από τις πόλεις – πιλότους του έργου. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη για την πόλη και τους κατοίκους της; Πώς θα επιλεγούν οι οροφές που θα αξιοποιηθούν; 

Η επιλογή της Λευκωσίας ως πόλης-πιλότου μας δίνει την ευκαιρία να εφαρμόσουμε στην πράξη τις αρχές και τα εργαλεία του aRTes σε ένα μεσογειακό αστικό περιβάλλον με ιδιαίτερη κοινωνική, κλιματική και πολεοδομική πολυπλοκότητα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι θα σχεδιάσουμε και θα υλοποιήσουμε πιλοτικές παρεμβάσεις σε επιλεγμένες οροφές, μέσα από συνεργασίες με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, καθώς και με την ενεργό συμμετοχή κατοίκων και κοινωνικών ομάδων. Η ομάδα μας έχει αναλάβει τον σχεδιασμό μιας μεθοδολογίας επιλογής των οροφών, βάσει τεχνικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών κριτηρίων. Ανάμεσά τους: η θέση της οροφής στον αστικό ιστό, η πρόσβαση, η ενεργειακή και μικροκλιματική της δυναμική, η δυνατότητα φιλοξενίας κοινωνικών δραστηριοτήτων, αλλά και το ενδιαφέρον των κατοίκων ή των χρηστών του κτηρίου. Στόχος μας είναι να εντοπίσουμε οροφές με διαφορετικά χαρακτηριστικά δημόσια ή ημι-ιδιωτικά κτήρια, πολυκατοικίες, σχολεία, κοινωνικές υποδομές ώστε να αναδείξουμε το εύρος των δυνατοτήτων μετασχηματισμού. 

Γιατί επιλέξατε να επικεντρωθείτε στις πόλεις της Νότιας Ευρώπης; Υπάρχουν κάποιες ιδιαιτερότητες που λαμβάνονται υπόψη στο έργο aRTes; 

Οι πόλεις της Νότιας Ευρώπης συγκεντρώνουν μια σειρά από κλιματικές, κοινωνικές και πολεοδομικές ιδιαιτερότητες που τις καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτες αλλά ταυτόχρονα δυναμικές. Το έντονο φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, η έλλειψη πράσινων χώρων, η κατακερματισμένη ιδιοτησία και η κοινωνική πολυμορφία δημιουργούν ένα περίπλοκο αλλά γόνιμο έδαφος για καινοτομία. Το ήπιο κλίμα καθιστά τις οροφές κατάλληλο για πολυεποχική χρήση, ενώ υφιστάμενη αστική πυκνότητα προσφέρει ανεκμεταλλευτή επιφάνεια προς μετασχηματισμό. 

Η ιδέα των πράσινων οροφών δεν είναι νέα. Γιατί δεν βλέπουμε μεγαλύτερη αξιοποίηση των οροφών των κτηρίων στις πόλεις μας; Ποια είναι τα εμπόδια ή τα μειονεκτήματα αυτής της ανάπτυξης; 

Πράγματι, η ιδέα των πράσινων οροφών δεν είναι νέα, αλλά η ευρεία εφαρμογή της παραμένει περιορισμένη, κυρίως λόγω θεσμικών, τεχνικών και κοινωνικών εμποδίων. Σε πολλές πόλεις, οι οροφές βρίσκονται σε πολυκατοικίες χωρίς ενιαία ιδιοκτησία, κάτι που δυσκολεύει τη λήψη συλλογικών αποφάσεων και την υλοποίηση κοινών παρεμβάσεων. Παράλληλα, το παλαιοδομικό και κανονιστικό πλαίσιο σε κάποιες χώρες ίσως δεν ενθαρρύνει επαρκώς τη χρήση των οροφών ως κοινών ή πράσινων χώρων, ενώ η έλλειψη σαφών διαδικασιών συχνά λειτουργεί αποτρεπτικά. Επιπλέον, χρειάζεται ενίσχυση της τεχνογνωσίας σε ό,τι αφορά τις τεχνικές λύσεις και τις δυνατότητες εφαρμογής ανάλογα με τον τύπο του κτηρίου, ενώ η απουσία οικονομικών, φορολογικών ή υποστηρικτικών - καθιστά δύσκολη την κινητοποίηση των πολιτών και των ιδιοκτητών. Το έργο aRTes επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτά τα εμπόδια με έναν πολυεπίπεδο και καινοτόμο τρόπο, συνδυάζοντας την καταγραφή και κατανόηση των νομικών και τεχνικών εμποδίων, με την ανάπτυξη ευέλικτων και ελαφρών κατασκευαστικών λύσεων, καθώς και με τη δημιουργία συμμετοχικών εργαλείων που διευκολύνουν τον σχεδιασμό, την αποδοχή και τη συλλογική φροντίδα αυτών των χώρων. Τελικά, ίσως χρειάζεται και αλλαγή στην αντίληψη που έχουμε για τις οροφές να δούμε δηλαδή και τις οροφές ως δυναμικό τμήμα του αστικού τοπίου, ως ένα νέο κοινό έδαφος - τεχνικά, θεσμικά και πολιτισμικά. 

Τι θα θέλατε να μείνει ως «κληρονομιά» του aRTes στην Κύπρο και την Ευρώπη ευρύτερα; Ποιο θα είναι το επόμενο βήμα για τους συμμετέχοντες/χουσες ερευνητές και ερευνήτριες μετά την ολοκλήρωση του έργου; 

Η κληρονομιά που οραματιζόμαστε για την Κύπρο και την Ευρώπη περιλαμβάνει εργαλεία και πλατφόρμες που θα μπορούν να αξιοποιηθούν από δήμους, κοινότητες και επαγγελματίες, ώστε οι οροφές να αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος των στρατηγικών για βιώσιμες, ανθεκτικές και πιο ανθρώπινες πόλεις. Θέλουμε επίσης να ενισχύσουμε την πολιτική διάσταση του έργου, ώστε τα αποτελέσματα να ενσωματωθούν σε μακροπρόθεσμα σχέδια, όπως τα τοπικά σχέδια κλιματικής προσαρμογής, οι πολεοδομικές πολιτικές και τα σχέδια βιώσιμης αστικής ανάπτυξης. Για εμάς, το επόμενο βήμα είναι να συνεχίσουμε τη συνεργασία με διεπιστημονικές ομάδες και να ενισχύσουμε τις συνέργειες ανάμεσα στην έρευνα, την εκπαίδευση, την κοινωνία των πολιτών και τους θεσμούς. Να προχωρήσουμε πέρα από το «πιλοτικό» και το «καινοτόμο» και να φτάσουμε στο καθημερινό, το εφαρμόσιμο, το συλλογικά διαχειρίσιμο. 

Της Μαρίζας Λαμπίρη*