Οι Περιβαλλοντικές Συνθήκες του 2026: Άρθρο της Κοσμητόρισσας της Πολυτεχνικής Σχολής, Καθηγήτριας Μαρίνας Νεοφύτου, στην Εφημερίδα του Πολίτη

Στην Κύπρο του 2026, το περιβάλλον δεν δοκιμάζεται από την απουσία νόμων ή τεχνογνωσίας, αλλά από την απόσταση ανάμεσα αυτών και στην πραγματικότητα. Εδώ ακριβώς βρίσκουμε και τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική πρόκληση της χώρας: την εφαρμογή των νόμων, όχι στη θεωρία, αλλά στην πράξη, μέσα από διακυβέρνηση με διαφάνεια, λογοδοσία και ουσιαστικό έλεγχο. Παρά το γεγονός ότι η κλιματική αλλαγή πλέον εδραιώνεται στη συλλογική συνείδηση και οι στόχοι προσαρμογής και μετριασμού γίνονται ολοένα πιο φιλόδοξοι, η πραγματικότητα του 2025 δείχνει καθαρά το πρόβλημα και την πρόκληση.

Στον Ακάμα, στο παραλιακό Lady’s Mile, σε παράκτιες και προστατευόμενες περιοχές, οι πολίτες έγιναν για ακόμη μία φορά μάρτυρες έργων και παρεμβάσεων που είτε προχώρησαν παρά τις προειδοποιήσεις, είτε εγκρίθηκαν χωρίς να διασφαλίζεται πειστικά η τήρηση των περιβαλλοντικών όρων. Στον τομέα των αποβλήτων, η κατάσταση στις χωματερές στο Βατί και τον Κοτσιάτη, μας φέρνει σε επαναλαμβανόμενες καταδίκες της Κύπρου από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Μέχρι σήμερα, ούτε το Βατί ούτε ο Κοτσιάτης έχουν σφραγιστεί σωστά όπως προβλεπόταν από το 2013 – τα σκουπίδια παραμένουν στους χώρους, διαχύοντας τοξικές ουσίες και μολύνοντας την ευρύτερη περιοχή.

Όμως, το έλλειμμα λογοδοσίας το 2025 αναδείχθηκε με τον πιο δραματικό τρόπο στις πυρκαγιές στην ορεινή Λεμεσό. Η απόδοση μίας καταστροφής δεκάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων δασικών εκτάσεων σε δύο αποτσίγαρα λειτούργησε περισσότερο ως υπεκφυγή παρά ως εξήγηση. Διότι η ουσία δεν βρίσκεται στην τυχαία σπίθα, αλλά στην συστηματική απουσία πρόληψης, διαχείρισης, παρακολούθησης και τελικά στην επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα. Και αυτό έχει άμεσες συνέπειες πέραν της απώλειας δασών: πλήττει την υδατική ασφάλεια της χώρας, την αποθήκευση και διήθηση νερού, και την ανθεκτικότητα των λεκανών απορρόφησης σε ένα όλο πιο ξηρό κλίμα.

Δεν είναι τυχαίο ότι το 2025 είδαμε περιβαλλοντικές οργανώσεις να στρέφονται δυναμικά στα δικαστήρια. Η προσωρινή αναστολή μεγάλου έργου στο Πεντάκωμο, κατόπιν προσφυγής ΜΚΟ, αποτέλεσε μεγάλο σημείο καμπής: για πρώτη φορά, δικαστήριο ανέστειλε έργο καθαρά για περιβαλλοντικούς λόγους. Παρότι οι υποθέσεις αυτές βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη, αναδεικνύουν κάτι κρίσιμο: το δικαίωμα σε υγιές περιβάλλον δεν είναι πλέον αφηρημένη έννοια, αλλά δικαίωμα που διεκδικείται.

Πίσω από πολλές περιβαλλοντικές συγκρούσεις αναδύεται ένα σταθερό μοτίβο αδικίας: τα οφέλη συγκεντρώνονται σε λίγους, ενώ οι επιπτώσεις διαχέονται σε πολλούς. Και φυσικά, αυτό το μοτίβο δεν πλήττει μόνο την περιβαλλοντική ποιότητα. Υπονομεύει και τις δράσεις προσαρμογής και μετριασμού της κλιματικής αλλαγής, όπως στη χαμηλότερη της αναμενόμενης διείσδυση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, στα ανεφάρμοστα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας, και στη διαχείριση των αποβλήτων και του κατασκευαστικού τομέα, καθιστώντας τη στρατηγική προσαρμογής ευάλωτη.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να είναι μια τεχνική άσκηση συμμόρφωσης με ευρωπαϊκούς στόχους. Είναι και ζήτημα δικαιοσύνης: ποιος αποφασίζει, ποιος ωφελείται και ποιος τελικά πληρώνει το κόστος - περιβαλλοντικό και κοινωνικό. Η παρακολούθηση έργων δεν μπορεί να αφήνεται στα τυπικά. Η δημόσια διαβούλευση δεν είναι ένα τυπικό «τικ» σε ένα κουτάκι. Είναι ουσιαστική συμμετοχή και ένταξη των πολιτών στον (ανα)σχεδιασμό των έργων και η βασική προϋπόθεση περιβαλλοντικής δικαιοσύνης. Χρειάζονται μηχανισμοί επίλυσης αδιεξόδων και θεσμικά κατοχυρωμένη δυνατότητα άμεσης παρέμβασης σε περίπτωση παραβίασης όρων.

Το 2026, η πρόκληση δεν είναι να προσθέσουμε νόμους, αλλά να λειτουργήσουν οι υπάρχοντες. Χρειαζόμαστε θεσμούς που να λειτουργούν. Πολιτικές που εφαρμόζονται. Μόνο έτσι οι περιβαλλοντικές προκλήσεις μπορούν να μετατραπούν από πηγή κοινωνικής δυσπιστίας σε ευκαιρίες βιώσιμου και δικαιότερου μέλλοντος.

Καθηγήτρια Μαρίνα Νεοφύτου,

Κοσμητόρισσα Πολυτεχνικής Σχολής