Παρεμβατικό Πρόγραμμα για Χρήση Ουσιών

ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ:

ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΣΗ ΩΣ ΠΙΘΑΝΕΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΛΛΑΓΗΣ

Η εξάρτηση  από ουσίες είναι  ένα σοβαρό παγκόσμιο πρόβλημα  με μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία και στο κοινωνικό σύνολο (NSDUH, 2012). Μέχρι τώρα, οι αποτελεσματικές θεραπείες για την εξάρτηση από ουσίες,  π.χ., η Γνωστική Συμπεριφοριστική Μέθοδος Πρόληψης Υποτροπής, έχουν επιτύχει μόνο μέτρια ποσοστά αποχής (40% αμέσως μετά τη  θεραπεία και 20% μέχρι ένα χρόνο μετά τη θεραπεία, Rawson et al., 2002). Η Γνωστική Συμπεριφοριστική Μέθοδος Πρόληψης Υποτροπής χρησιμοποιεί τις ίδιες τεχνικές (π.χ. αποφυγή ερεθισμάτων χρήσης, γνωστική αναδόμηση και τροποποίηση συμπεριφοράς) για να προκαλέσει αλλαγή στα άτομα ανεξάρτητα από την  ουσία επιλογής τους (Larimer, Palmer & Marlatt, 1999). Λαμβάνοντας, όμως, υπόψη τα αποτελέσματα εξετάσεων σε ποικίλα επίπεδα π.χ. νευροβιολογικά, συμπεριφοριστικά, ψυχολογικά και κοινωνικά  (Badiani et al., 2013 Bornovalova et al., 2005a, Gillespie et al., 2007, Lejuez et al., 2005, Lejuez et al., 2008 κ.τ.λ.) σε σχέση με  διάφορες κατηγορίες ουσιών,  η παρούσα  διατριβή στοχεύει να εμπλουτίσει  το μοντέλο της

« Προδιάθεσης για συγκεκριμένη κατηγορία  ουσιών » (Wardle, Marcus & deWit, 2015) συνδέοντάς το με παράγοντες ατομικής διαφοράς και ψυχολογικής ευπάθειας όπως το βαθμό σοβαρότητας του εθισμού, την ευαισθησία στο άγχος και την ανοχή στη δυσφορία. Στην έρευνα συμμετείχαν συνολικά 75 άτομα (19 χρήστες κατασταλτικών ουσιών, 15 χρήστες διεγερτικών ουσιών, 10 χρήστες αλκοόλ και 31 χρήστες κάνναβης). Χρησιμοποιήθηκαν ξεχωριστοί έλεγχοι Τ, ανεξαρτήτων δειγμάτω,ν για να  διαφοροποιήσουν  τις τέσσερις ομάδες συμμετεχόντων ως προς τη σοβαρότητα του εθισμού, την ευαισθησία στο άγχος και την ανοχή στη δυσφορία. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι υπήρχαν σημαντικές διαφορές αναφορικά με το βαθμό σοβαρότητας του εθισμού μεταξύ χρηστών με διαφορετική κύρια ουσία χρήσης. Συγκεκριμένα, οι χρήστες διεγερτικών ουσιών είχαν σημαντικά μεγαλύτερο δείκτη εγκληματικότητας σε σύγκριση με τους χρήστες αλκοόλ. Επίσης, οι χρήστες κατασταλτικών ουσιών είχαν μεγαλύτερη εξάρτηση από το αλκοόλ σε σύγκριση με τους χρήστες διεγερτικών ουσιών και τους χρήστες κάνναβης. Οι χρήστες κατασταλτικών ουσιών είχαν επίσης χειρότερη ψυχολογική ευεξία σε σύγκριση με τους χρήστες κάνναβης. Επιπλέον, οι χρήστες αλκοόλ βίωναν χειρότερη ψυχολογική και φυσική κατάσταση σε σύγκριση τόσο με τους χρήστες κάνναβης όσο και με τους χρήστες κατασταλτικών ουσιών. Επίσης , σε σχέση με την ευαισθησία στο άγχος, οι χρήστες κατασταλτικών ουσιών είχαν σημαντικά ψηλότερη βαθμολογία στην υποκλίμακα άγχους προς σωματικά συμπτώματα σε σύγκριση με τους χρήστες κάνναβης. Επιπλέον, οι χρήστες αλκοόλ παρουσίασαν μεγαλύτερη σωματική και ψυχολογική ευαισθησία στο άγχος, σε σύγκριση με χρήστες κατασταλτικών ουσιών και κάνναβης. Επίσης, οι χρήστες αλκοόλ είχαν σημαντικά ψηλότερη βαθμολογία σε σύγκριση με τους χρήστες διεγερτικών ουσιών στην υποκλίμακα άγχους προς σωματικά συμπτώματα. Τέλος, σε σχέση με την ανοχή στη δυσφορία, διαπιστώθηκε ότι οι χρήστες αλκοόλ ήταν σε σημαντικά  χειρότερη θέση σε σύγκριση με τους χρήστες κάνναβης αναφορικά  με την επικέντρωση  και με την ανοχή στη δυσφορία.

Στο δεύτερο μέρος της έρευνας μας χρησιμοποιήσαμε το Γνωστικό Εργαλείο Αξιολόγησης Συσχετίσεων (IRAP, Barnes – Holmes et al., 2006) για να αξιολογήσουμε τις μη συνειδητές αντιλήψεις των χρηστών για την ουσία χρήσης τους (De Houwer, 2006, Wiers & Stacy, 2006). Συγκεκριμένα, συγκρίναμε τις διάφορες κατηγορίες χρηστών αναφορικά με τις αντιλήψεις τους, ως  προς την κύρια ουσία χρήσης. 7 χρήστες κατασταλτικών ουσιών, 8 χρήστες διεγερτικών ουσιών, 14 χρήστες κάνναβης και 2 χρήστες αλκοόλ έτυχαν σύγκρισης χρησιμοποιώντας την Πολυμεταβλητή Ανάλυση Διακύμανσης με ανεξάρτητα δείγματα. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι σε σύγκριση με τους χρήστες διεγερτικών ουσιών, οι χρήστες κάνναβης βρήκαν λιγότερο αρνητική την αποχή από τις ναρκωτικές ουσίες. Επίσης, σε σχέση με τους χρήστες διεγερτικών ουσιών, το Γνωστικό Εργαλείο Αξιολόγησης Συσχετίσεων και τα  ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς (DCQ και BASAS) είχαν αρνητική συσχέτιση, δηλαδή όσο πιο θετικές ήταν οι αντιλήψεις για τη χρήση σύμφωνα με το Γνωστικό Εργαλείο Αξιολόγησης Συσχετισμών  τόσο πιο αρνητικές ήταν οι αυτοαναφορές  επιθυμίας για χρήση.

Το τελευταίο μέρος της έρευνας μας στόχευε να εξετάσει κατά πόσο ένα από τα ενεργά συστατικά της θεραπείας της πρόληψης υποτροπής, συγκεκριμένα η Γνωστική Αναδόμηση, συμβάλλει στα μέτρια αποτελέσματα αποχής. Η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT, Hayes et al., 1999) είναι παρέμβαση τρίτου κύματος  Συμπεριφορισμού που προτείνει την αντικατάσταση της Γνωστικής Αναδόμησης  με τη  Γνωστική Αποκόλληση (CD, Hayes et al., 1999). Η στρατηγική αυτή  υποστηρίζει ότι αλλάζει τη σχέση του ατόμου με τα εσωτερικά ερεθίσματα, μέσω της επαναλαμβανόμενης έκθεσης του σε αυτά με διάθεση αποδοχής αντί κριτικής. Έρευνες δείχνουν ότι η Γνωστική Αναδόμηση, με την οποία ένα άτομο ρεαλιστικά εξετάζει το περιεχόμενο των σκέψεων του, είναι ένα αχρείαστο, μη βοηθητικό και θεωρητικά ελαττωματικό συστατικό της όλης Γνωστικής Συμπεριφοριστικής Μεθόδου, που είναι απίθανο να βελτιώσει τα αποτελέσματα θεραπείας των χρηστών ουσιών (De Raedt & Koster, 2010). Η αποτελεσματικότητα, όμως, της Γνωστικής Αποκόλλησης έναντι της Γνωστικής Αναδόμησης απαιτεί περαιτέρω έρευνα (Forman et al., 2007).

Εφαρμόσαμε τη μικτού σχεδιασμού Ανάλυση Διακύμανσης για να συγκρίνουμε 4 διαφορετικά θεραπευτικά συστατικά (π.χ. Γνωστική Αναδόμηση, Γνωστική Αποκόλληση, Ψυχοεκπαίδευση και Ομάδα Αναμονής) πριν, κατά τη διάρκεια, αμέσως μετά και μετά από 3 και 6 μήνες από την ολοκλήρωση της θεραπείας όσο αφορά μετρήσεις υποτροπών και ερωτηματολόγια αυτοαναφοράς (π.χ. ποιότητα ζωής, επιθυμία για χρήση, κλπ.). Συμμετείχαν 53 άτομα  από κυβερνητικά, ιδιωτικά και μη κυβερνητικών οργανώσεων προγράμματα αποκατάστασης στην Κυπριακή Δημοκρατία. Οι συμμετέχοντες έτυχαν τυχαίας κατανομής λαμβάνοντας ένα από τα τέσσερα θεραπευτικά συστατικά σε μορφή ακουστικής και υποβοηθούμενης από θεραπευτή αυτοβοήθειας. Συναφώς, όλοι οι συμμετέχοντες, ανεξάρτητα από το θεραπευτικό συστατικό που έλαβαν, έδειξαν με την πάροδο του χρόνου βελτίωση προς τη σωστή κατεύθυνση αλλά μόνο η ψυχολογική υποκλίμακα  της ευαισθησίας σε άγχος έδειξε σημαντική βελτίωση μετά από ψυχολογική παρέμβαση. Συγκεκριμένα, οι συμμετέχοντες που έλαβαν το θεραπευτικό συστατικό της Γνωστικής Αναδόμησης έδειξαν μεγαλύτερες μειώσεις στην ευαισθησία στο άγχος (ψυχολογική υποκλίμακα) σε σύγκριση με άλλα θεραπευτικά συστατικά (ακολουθούμενοι από την ομάδα αναμονής, γνωστικής αποκόλλησης και τέλος την ομάδα ψυχοεκπαίδευσης). Επιπλέον, αναφορικά με τα επίπεδα δυσφορίας που σημειώθηκαν μετά την αναδόμηση ή την αποκόλληση αυτοαναφορικών σκέψεων, τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι τα θεραπευτικά συστατικά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο. Συγκεκριμένα, η Γνωστική Αναδόμηση  προκαλεί συνολικά μεγαλύτερη δυσφορία σε σύγκριση με τη Γνωστική Αποκόλληση, όταν εφαρμόζονται και οι τρείς συγκρινόμενες τεχνικές (π.χ. ημερολόγια καταγραφής σκέψεων, ανάλυση κόστους - οφέλους, η τεχνική «ρωτάω το φίλο μου ή τον καθαρό εαυτό μου για συμβουλές» έναντι της άσκησης «γάλα, γάλα, γάλα» τροποποιημένης για χρήστες, (άσκηση επανάλληψης λέξεων) της άσκησης «φύλλα  στο ποτάμι» και της μεταφοράς «των γυαλιών του ήλιου»).

Γενικά, τα ευρήματα της έρευνας μας υποδεικνύουν την ύπαρξη διαφορών στη σοβαρότητα του βαθμού της εξάρτησης και στη ψυχολογική ευπάθεια μεταξύ χρηστών ανάλογα με την κύρια ουσία χρήσης. Τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι οι χρήστες αλκοόλ, κατασταλτικών, διεγερτικών ουσιών και κάνναβης ίσως να χρειάζονται πιο κατάλληλες παρεμβάσεις ειδικά προσαρμοσμένες  στη συγκεκριμένη  ομάδα χρηστών. Επίσης, τα ευρήματα μας υποδηλώνον ότι υπάρχει συνολική ισοδυναμία μεταξύ των θεραπευτικών συστατικών, ωστόσο η ευελιξία και μεταβλητότητα σε τεχνικές χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης. Τα παρόντα ευρήματα βοηθούν στη βαθύτερη κατανόηση των τεχνικών αντιμετώπισης  στο πλαίσιο μιας αυτοβοήθειας διάρκειας τεσσάρων εβδομάδων.

 Stavrinaki, M., Kelly, M & Karekla, M (Submitted) Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Approaches for Substance Use Michael P. Twohig, Ph.D., Michael E. Levin, Ph.D. & Julie M. Petersen, B.S. Oxford Handbook of Acceptance and Commitment Therapy

Stavrinaki, M., Karekla, M (2020). Cognitive Reappraisal and Cognitive Defusion as potential processes of change: insights from a 4-week audio-assisted self-help intervention. ACBS symposium presentation.

   Karekla, M., Pilipenko, N., Stavrinaki, M., Hanna, E., Siakou, E., Leonidou, C., & Feldman, J.M. (2011, July). Greek Language Validation of the Patient Health Questionnaire. Poster presented at the annual meeting of the European Congress of Psychology (ECP), Istanbul, Turkey.