May Chehab Μια πολίτις του κόσμου Συνέντευξη με την Καθηγήτρια Συγκριτικής Γραμματολογίας

Μια πολίτις του κόσμου
Με την Καθηγήτρια Γαλλικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας May Chehab

της Μαρίζας Λαμπίρη, Επικεφαλής Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων

 Πείτε μας λίγα λόγια για εσάς και την επιστημονική σας πορεία μέχρι σήμερα.

Γεννημένη από γονείς διαφορετικών εθνικοτήτων, είχα την τύχη να μεγαλώσω σε πολύγλωσσα και περισσότερο ή λιγότερο πλουραλιστικά περιβάλλοντα, άλλοτε κοσμοπολίτικα, άλλοτε πολυπολιτισμικά. Πόλεις τόσο διαφορετικές όπως η Βηρυτός όπου γεννήθηκα, η Αθήνα, η Αιξ-αν-Προβάνς και το Παρίσι όπου σπούδασα, το Ντακάρ όπου πέρασα ένα μέρος της παιδικής μου ηλικίας, έχουν αφήσει η καθεμία, ξεχωριστά και μαζί, το σημάδι τους πάνω μου. Ιδίως καθώς εκείνη την εποχή – από τη δεκαετία του ’60 ως τη δεκαετία του ’80 – η γαλλόφωνη Σενεγάλη (όπου βλέπαμε τον Leopold Sedar Senghor να περνά καθημερινά κάτω από τα παράθυρά μας) και η Μέση Ανατολή ήταν τόποι μεγάλης πολιτισμικής και κοινωνικής ανάπτυξης μετά την αποαποικιοποίηση και τον Μάη του 68.

Μια πρώτη συνέπεια αυτής της παιδικής και εφηβικής ηλικίας έχει να κάνει με μια πτυχή της ταυτότητάς μου: από πολύ νωρίς, ένιωθα σαν στο σπίτι μου παντού και πουθενά, πολίτης του κόσμου που ανήκει σε όλη την ανθρωπότητα και όχι απλώς σε μια ή δυο χώρες. Μάλιστα θα μπορούσα να θεωρήσω πνευματική μου πατρίδα μια τρίτη χώρα, τη Γαλλία. Για ποιο λόγο; Η Γαλλία είναι ο θεματοφύλακας ενός τρόπου σκέψης που αφενός δίνει σημαντική θέση στη λογική, ενσωματώνοντας ταυτόχρονα τη φαντασία και τη διαίσθηση και αφετέρου μας επιτρέπει να αναστοχαστούμε πάνω στην ίδια μας τη σκέψη.

Μια δεύτερη συνέπεια ήταν ότι οι σπουδές και τα ενδιαφέροντά μου δεν θα μπορούσαν παρά να αντικατοπτρίζουν αυτή την ποικιλομορφία: στην Αθήνα, σπούδασα αγγλική και αμερικανική λογοτεχνία, αργότερα γαλλική· στη Σορβόννη αφενός φιλοσοφία και αισθητική, και αφετέρου συνταγματικό δίκαιο· τέλος, στο Πανεπιστήμιο της Αιξ-εν-Προβάνς διδακτορική διατριβή στη λογοτεχνία και τις τέχνες. Η διατριβή μου επικεντρώθηκε στον Saint-John Perse, ποιητή ερωτευμένο με την αρχαία ελληνική κληρονομιά, όπως ήταν και ο συνάδελφός του, διπλωμάτης και νομπελίστας Σεφέρης, τον οποίο συνάντησε στη Νέα Υόρκη το 1957. Παρεμπιπτόντως, και οι δύο παραδέχτηκαν τότε ότι δεν έτρεφαν αυταπάτες για το ρόλο που θα μπορούσε να παίξει ο υπουργός Εξωτερικών του Eisenhower, John Foster Dulles, στο Κυπριακό.

Επιστρέφοντας από τη Γαλλία, μετά από μια σύντομη θητεία στην Ελλάδα (στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και στη συνέχεια στο τμήμα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συνηγόρου του Πολίτη), εξελέγην στο Πανεπιστήμιο Κύπρου το 2000. Η μοίρα μερικές φορές παίζει περίεργα παιχνίδια: σε αυτή τη χώρα που χαρακτηρίζεται τόσο από μια ισχυρή παράδοση ελληνικότητας όσο και από έναν πολιτισμικό πλουραλισμό, βρέθηκα κατά κάποιον τρόπο στη μέση των γεωγραφικών μου συντεταγμένων: ανάμεσα στην Ελλάδα της μητέρας μου και στον Λίβανο του πατέρα μου – σαν τον Ζήνωνα, «τον μικρό Φοίνικα», όπως τον αποκαλούσε ο δάσκαλός του.
 Επηρεάστηκε η έρευνά σας από αυτές τις συγκυρίες;
Χωρίς αμφιβολία. Οι σπουδές μου και το γλωσσικό μου υπόβαθρο μου επέτρεψαν να έχω άμεση πρόσβαση στα ιδρυτικά κείμενα τριών θεμελιακών πολιτισμών της δυτικής παράδοσης (της κλασικής ελληνικής κληρονομιάς και του γαλλόφωνου και αγγλόφωνου κόσμου) και μου έδωσαν τη δυνατότητα να διδάσκω σε τρεις γλώσσες. Εκεί οφείλεται επίσης το ενδιαφέρον μου για τις διασταυρώσεις μεταξύ επιστημονικών κλάδων, για την πρόσληψη άλλων εποχών και παραδόσεων, δηλαδή για συσχετισμούς που ξεπερνούν τα πολιτικά ή νοερά σύνορα και καταρρίπτουν επιστημονικούς διαχωρισμούς: για τη συγκριτική γραμματολογία, βεβαίως, αλλά και τη μελέτη των σχέσεων μεταξύ των διάφορων επιστημονικών κλάδων, δηλαδή τη διεπιστημονικότητα. Για να σας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, έτσι οδηγήθηκα να μελετήσω ζητήματα όπως η αλληλεπίδραση μεταξύ λογοτεχνίας και στατιστικής. Ένας μεγάλος Ευρωπαίος συγγραφέας, ο Musil, ξεκινά το μυθιστόρημά του Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες με έναν στατιστικό υπολογισμό τροχαίων ατυχημάτων. Επηρεασμένος από την πιθανολογική επανάσταση του 19ου αιώνα, προσπαθεί να δει πώς λειτουργούν ο λεγόμενος στατιστικός νόμος των μεγάλων αριθμών και η θεωρία του μέσου ανθρώπου που σχετίζεται με αυτόν, όταν θέλουμε να κατανοήσουμε τον άντρα ή τη γυναίκα χωρίς ιδιότητες, δηλαδή τον καθημερινό άντρα ή γυναίκα. Πώς, θα με ρωτήσετε, μπορεί η πιθανολογική συλλογιστική να είναι χρήσιμη σε έναν συγγραφέα; Το γεγονός ότι βασίζεται στο απρόσωπο και στην επανάληψη φαίνεται να την καθιστά ασύμβατη με τη λογοτεχνική γραφή η οποία συνήθως απεικονίζει μοναδικές καταστάσεις και όντα. Αυτό είναι ένα παράδειγμα μεταξύ άλλων, που θέτει το ζήτημα της θέσης του ατόμου στις σημερινές κοινωνίες. Σε αυτό το ερευνητικό σταυροδρόμι συνάντησα επίσης τη γραφική αναπαράσταση της κληρονομικότητας στην αυτοβιογραφία, την αρχαία φιλοσοφία και τη σύγχρονη πρόσληψή της, τη λογοτεχνία και την οικολογία. Πώς διαβάζουμε σήμερα τον Ηράκλειτο ή τον Εμπεδοκλή; Πώς αντικαταστάθηκε το γενεαλογικό δέντρο από το δίκτυο; Πώς ανανεώνει η λογοτεχνία την έννοια της ιχνηλασιμότητας των προϊόντων;
Διεπιστημονικότητα

 Αναφέρεστε σε ένα είδος διεπιστημονικότητας; Τι εννοούμε με αυτόν τον όρο;

Μετά τον ακραίο κατακερματισμό της γνώσης, που υπήρξε απόρροια της εξειδίκευσης, και την ανάπτυξη διακριτών πανεπιστημιακών κλάδων, έχουν υπάρξει πολυάριθμες προσεγγίσεις που στοχεύουν στην αποκατάσταση των δεσμών μεταξύ τους. Για να απαντήσω κάπως απλοϊκά στην ερώτησή σας, η φύση των σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των επιστημονικών κλάδων ποικίλλει: κυμαίνεται από την απλή αντιπαράθεση (πολυεπιστημονικότητα) έως την αλληλεπίδραση και την αφομοίωση (διεπιστημονικότητα). Υπήρχαν, στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, αλλά όχι αποκλειστικά, αρκετές στιγμές κατά τις οποίες οι επιστήμες που σήμερα συνήθως θεωρούνται διακριτές αλληλεπιδρούσαν η μια με την άλλη: σκέφτομαι ιδίως τους Έλληνες φυσικούς φιλοσόφους (που αργότερα τους αποκάλεσαν «προσωκρατικούς» και τους πολυμαθείς ανθρωπιστές της Αναγέννησης.

Αυτοί οι σπουδαίοι, συχνά εικονοκλάστες, επιστήμονες ήταν ταυτόχρονα γεωμέτρες, αστρονόμοι, μελετητές της φυσικής ιστορίας και ποιητές. Σκεφτείτε τον Εμπεδοκλή ή τον Da Vinci. Ή ακόμα και τον Giordano Bruno, φιλόσοφο, ποιητή, θεωρητικό της κοσμολογίας, ήρωα της επιστημονικής σκέψης που η Ιερά Εξέταση τον έριξε στην πυρά. Σήμερα, δημιουργούνται πολυάριθμες γέφυρες μεταξύ διαφόρων κλάδων και θεσμοποιούνται μέσω περιοδικών ή επιστημονικών εταιρειών, διεθνών συνεδρίων και πανεπιστημιακών τμημάτων. Για παράδειγμα, τα Τμήματα Νομικής και Ιατρικής ή η Αμερικανική Εταιρεία για τη μελέτη της Λογοτεχνίας και της Επιστήμης της οποίας έγινα μέλος το 2003. Τα παραδείγματα αφθονούν.
 Θα λέγατε πως επηρεάζει την παραγωγή διεπιστημονικής έρευνας ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία αλληλεπιδρά και οργανώνει τον ακαδημαϊκό χώρο;
Στις μέρες μας, η πρόοδος της επιστημονικής γνώσης και η ανάγκη της σύνδεσης των σπουδών με την αγορά εργασίας προάγει μια μονοδιάστατη εξειδίκευση. Αλλά η πραγματικότητα της αγοράς εργασίας είναι πολύ πιο πολυδιάστατη. Όσοι διαθέτουν ένα ευρύ φάσμα γνώσεων, πιο εγκυκλοπαιδικών, για να χρησιμοποιήσω μια κάπως ξεπερασμένη λέξη, συχνά καταλαμβάνουν καίριες θέσεις τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Παρότι η δομή του πανεπιστημίου, στην Κύπρο τουλάχιστον, δεν αντικατοπτρίζει τέτοιες διασταυρώσεις (καθώς δίνει έμφαση σε μια τμηματοκεντρική δομή και όχι σε ομάδες ή σε ερευνητικά εργαστήρια), οι φοιτητές εντούτοις ευτυχώς υποχρεώνονται να αντισταθμίσουν αυτή την αποκλειστική εξειδίκευση, επιλέγοντας μαθήματα και από άλλες σχολές.

 Ποια κίνητρα ή αντικίνητρα υπάρχουν για τη διεπιστημονική παραγωγή γνώσης;

Κατά τη γνώμη μου, δύο είναι οι κύριοι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν οι διεπιστημονικές προσεγγίσεις. Από τη μια, η υποχρηματοδότηση. Από την άλλη, η συχνή προκατάληψη σύμφωνα με την οποία ο ερευνητής που κινείται μεταξύ διαφορετικών κλάδων δεν ανήκει «ούτε στον ένα ούτε στον άλλο», ενώ στην πραγματικότητα ανήκει και στον ένα και στον άλλο. Άσε που η διεπιστημονική σπίθα είναι συχνά παρούσα σε μεγάλες διαισθητικές ανακαλύψεις, τις οποίες η επιστήμη αναλαμβάνει στη συνέχεια να επιβεβαιώσει ή να διαψεύσει. Για παράδειγμα, εκείνος που έδωσε για πρώτη φορά μια ικανοποιητική επιστημονική εξήγηση για τον μαύρο νυχτερινό ουρανό, ήταν ο μεγάλος Αμερικανός ποιητής Edgar Allan Poe, στο ποίημά του «Εύρηκα», προαναγγέλλοντας ανακαλύψεις του 20ου αιώνα, ακόμη κι αν και αργότερα η θεωρία της διαστολής του σύμπαντος περιόρισε τη σημασία της διαίσθησής του. Αλλά εδώ ξεφεύγουμε κάπως από το θέμα μας. Αυτό που θεωρώ σημαντικό είναι να μένουμε δεκτικοί απέναντι στο άγνωστο, μια στάση που ενθαρρύνω τους φοιτητές μου να υιοθετήσουν, στο μάθημα της Μεθοδολογίας της Έρευνας, μεταξύ άλλων.
Ευρωπαϊκές σπουδές

 Διδάσκετε στο πρόγραμμα Σύγχρονων Γλωσσών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Πόσο έχει αλλάξει το περιεχόμενο του κλάδου των ευρωπαϊκών σπουδών τα τελευταία χρόνια;

Στην Ευρώπη και αλλού, υπάρχουν δύο εκδοχές Ευρωπαϊκών Σπουδών: εκείνη που δίνει έμφαση στους θεσμούς και την πολιτική –η κανονιστική εκδοχή τους– και εκείνη που τονίζει την ταυτότητα και τις πολιτισμικές πτυχές –η αξιολογική εκδοχή τους, την οποία υπηρετεί το Τμήμα Γαλλικών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Τα μαθήματα του προγράμματος λαμβάνουν υπόψη τους, όπως είναι φυσικό, κοινωνικά ζητήματα (π.χ. την κρίση αξιών) και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη (μετανάστευση, κλιματική αλλαγή). Τα μαθήματα, που διδάσκονται σε τρεις γλώσσες, ανάλογα με τις κατευθύνσεις που επιλέγουν οι φοιτητές (ελληνικά και γαλλικά ή/και αγγλικά ή/και γερμανικά και ίσως σύντομα ή/και ισπανικά), είναι προσαρμοσμένα στην εποχή μας, τόσο από την άποψη του περιεχόμενου όσο και των εκπαιδευτικών τεχνολογιών.

 Πιστεύετε ότι οι ηγεμονικές αφηγήσεις της Ευρώπης κατασκευάζονται από τους θεσμούς και τους εθνικούς ηγέτες ή διαμορφώνονται από κοινωνικές και πολιτισμικές δυνάμεις;

Η εύκολη απάντηση είναι «και από τα δύο». Αν δεν θέλουμε να είναι και απλοϊκή, μπορούμε να αναφέρουμε, παράλληλα με την πολιτική εξουσία, τις περισσότερο ή λιγότερο ορατές, ομάδες πίεσης, όπως αυτές που πολιορκούν τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Από την άλλη, όσον αφορά τις κοινωνικές και πολιτισμικές δυνάμεις, μπορούμε να διαφοροποιήσουμε τους διανοούμενους, ακολουθώντας για παράδειγμα τον Gramsci, σε «παραδοσιακούς» (φιλόσοφους, καλλιτέχνες, συγγραφείς και ίσως δασκάλους, θρησκευτικούς ηγέτες και δημοσιογράφους) και σε «οργανικούς» (μηχανικούς, μάνατζερ, γραφειοκράτες, κοινωνικοί εταίροι). Και μη ξεχνάμε τα νέα όργανα χειραγώγησης της γνώμης, τα κοινωνικά δίκτυα.
 Σε ποιο βαθμό τα ερευνητικά σας ενδιαφέροντα συνδέονται με τη διδασκαλία;
Σε μεγάλο βαθμό. Μερικές φορές ως προς το περιεχόμενο (για παράδειγμα, διδάσκω ένα μάθημα με τίτλο «Πολιτισμικές Ηγεμονίες στον Ευρωπαϊκό Χώρο» και ένα για την «Επιστημονική Ποίηση»), αλλά κυρίως ως προς τη μέθοδο. Για να γίνω πιο σαφής: όπως η επιστημονική έρευνα ανανεώνει τη γνώση μας για τον κόσμο, έτσι, για μένα, η διδασκαλία πρέπει να επανερμηνεύει τα κλασικά κείμενα.
Η λογοτεχνία συχνά εκφράζει αυτό που αιωρείται ασαφώς στο πνεύμα των καιρών. Το έργο της Marguerite Yourcenar, για παράδειγμα, της πρώτης γυναίκας που γκρέμισε τον φράχτη της ανδροκρατούμενης Γαλλικής Ακαδημίας το 1980, είναι πρωτοποριακό γιατί χαρακτηρίζεται από μια φροντίδα για τον κόσμο που προαναγγέλλει τις σημερινές οικολογικές ανησυχίες: καταγγέλλει τη ρύπανση, την αποψίλωση των δασών, την πραγμοποίηση του ζώου, τον εξωφρενικό καταναλωτισμό, με δυο λόγια, την υπεροψία και τη μυωπία του ανθρώπινου είδους.

Αυτό που με τρώει είναι να προκαλέσω το ενδιαφέρον των φοιτητών. Οι προτεραιότητές τους, στον σημερινό κόσμο, που γενικά δεν αφορούν τη γνώση ως αυτοσκοπό, δεν τους εμποδίζουν να δείχνουν πραγματικό ενδιαφέρον για την πλούσια δυτική πολιτισμική παράδοση, υπό τον όρο ότι κάποιος θα χτίσει για αυτούς γέφυρες μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος μας, ακόμη και του μέλλοντός μας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο προσπαθώ, και ελπίζω κάποτε να πετυχαίνω, να δείχνω τις σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ της κληρονομιάς της ανθρωπότητας και των ερωτημάτων που μας απασχολούν σήμερα. Σε ένα μάθημα ελληνικής μυθολογίας που μπορεί να τους φαίνεται θανάσιμα βαρετό, προτείνω σύγχρονες αναγνώσεις, για παράδειγμα, του μύθου της αρπαγής της Ευρώπης ή δείχνω πώς το πλοίο του Θησέα εκφράζει ένα γενικότερο και πολύ σύγχρονο φιλοσοφικό ερώτημα: ένα αντικείμενο χάνει την ταυτότητά του όταν πολλά, ή ακόμα και όλα, από τα μέρη του αντικαθίστανται σταδιακά; Έτσι το πλοίο του Θησέα μας οδηγεί στη βιοηθική, η οποία επικρίνει τον διανθρωπισμό (transhumanism) του αύριο.

Μια άλλη γέφυρα που, είτε μας αρέσει είτε όχι, είναι σήμερα απαραίτητη για να κεντρίσει το ενδιαφέρον των φοιτητών είναι η εικόνα. Τον καιρό που σπούδαζα, το κείμενο ήταν το σημείο αφετηρίας που (κάποτε) μας οδηγούσε στην εικόνα. Σήμερα, ακολουθώ συχνά την αντίθετη διαδρομή. Οι τέχνες, συμπεριλαμβανομένου του κινηματογράφου, μιλούν με μεγαλύτερη αμεσότητα στους νέους, τους μιλούν. Ο Άνθρωπος του Βιτρούβιου του Da Vinci είναι ίσως μια πιο ελκυστική εισαγωγή στον ουμανισμό.

Τέλος, θεωρώ απαραίτητο, στο Τμήμα μας και γενικότερα στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, να προσφέρουμε μαθήματα που εισάγουν σύγχρονα κριτικά εργαλεία, προσαρμοσμένα στις τεχνολογίες της εποχής. Αυτά τα μαθήματα πρέπει να αναπτύσσουν σύγχρονες δεξιότητες που επιτρέπουν την αναγνώριση, το φιλτράρισμα και την αξιολόγηση είτε ακούσια ψευδών είτε εσκεμμένα παραπλανητικών πληροφοριών. Όχι πως οι ψευδείς ειδήσεις δεν υπήρχαν πριν. Υπήρχaν απαρχής κόσμου: ο Ραμσής Β’ ή ο Λουδοβίκος ΙΔ’ ήταν μάστορες της προπαγάνδας πριν από τον Goebbels. Αλλά τα κανάλια επικοινωνίας έχουν αλλάξει και, αντιμέτωποι με την πληθώρα των πληροφοριών και τη σοφιστική πανουργία του κυβερνοχώρου, οι νέοι είναι, κατά τη γνώμη μου, άοπλοι. Αυτή η νέα κριτική ικανότητα θα διαμορφώσει τους ενημερωμένους πολίτες του αύριο, ίσως και του μεθαύριο.

Ποια είναι η May Chehab

Η May Chehab είναι Καθηγήτρια Γαλλικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.
Υπήρξε Επισκέπτρια Ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Princeton («Stanley J. Seeger Visiting Fellow») και Jean Monnet Καθηγήτρια για την Ιστορία της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης.

Ολοκλήρωσε τις βασικές σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Αγγλική/Αμερικανική Φιλολογία, Γαλλική Φιλολογία) και τις μεταπτυχιακές σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Panthéon-Sorbonne Paris-I (DEA Φιλοσοφίας: Κριτική της Τέχνης και του Πολιτισμού) και στο Πανεπιστήμιο της Aix-en-Provence (Διδακτορικό στη Φιλολογία και την Τέχνη). Έχει διδάξει στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης Ελλάδος, καθώς και σε ευρωπαϊκά και αμερικανικά πανεπιστήμια ως προσκεκλημένη Καθηγήτρια/Ερευνήτρια (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, École normale supérieure de Paris, Paris 3, Cergy-Pontoise, Genève, Princeton, Dartmouth College, Montréal).

Βασικό αντικείμενο της ερευνητικής της δραστηριότητας είναι οι σχέσεις επιστήμης και λογοτεχνίας, φιλοσοφίας και λογοτεχνίας (πρόσληψη της προσωκρατικής φιλοσοφίας στη σύγχρονη γαλλική λογοτεχνία – πρόσληψη του Nietzsche στη σύγχρονη λογοτεχνία – νέα αυτοβιογραφία) και οι Ευρωπαϊκές Σπουδές (Ιστορία – Θεσμοί – Τέχνες).